Farby i lakiery na zabawkach: czym maluje się drewno i co znaczy „ślino-odporne”

Drewniana zabawka uchodzi za pewniaka, ale samo drewno to dopiero połowa prawdy. Druga połowa to cienka warstwa na wierzchu: farba, olej, wosk albo lakier. To właśnie ona styka się z rękami i buzią dziecka, ściera się przy gryzieniu i to ona decyduje, czy zabawka jest naprawdę bezpieczna. Tani, ładnie pomalowany klocek potrafi być gorszym wyborem niż surowy, niepozorny. Poniżej po kolei: czym maluje się dobre zabawki, co znaczą hasła z opakowań i jak samemu odróżnić solidne wykończenie od bylejakości.

Trzy sposoby wykończenia drewna

Producenci drewnianych zabawek mają w praktyce trzy drogi. Pierwsza to farby na bazie wody, które dają mocny, kryjący kolor. Druga to oleje i woski, które wnikają w drewno i zostawiają je matowe oraz wyczuwalne w dotyku. Trzecia to lakiery, czyli przezroczysta powłoka na wierzchu, która ma chronić i nadać połysk. Każda z nich może być bezpieczna i każda może być marna. O wszystkim decyduje skład konkretnego produktu i to, czy spełnia normy dla zabawek, a nie sama nazwa techniki.

Farby na bazie wody, czyli co znaczy „wodne”

„Farba wodna” albo „farba wodorozcieńczalna” znaczy tyle, że rozpuszczalnikiem jest woda, a nie chemia z grupy rozpuszczalników organicznych. To dobry punkt wyjścia: takie farby słabiej pachną, mniej parują i łatwiej je dopuścić do kontaktu z buzią. Dobre, certyfikowane farby do zabawek są wodne, mają mocny kolor i po wyschnięciu nie kleją się ani nie pylą.

„Wodne” nie znaczy jednak automatycznie „nieszkodliwe”. Liczy się, co zostaje w warstwie po odparowaniu wody: pigmenty i spoiwa. Pigment musi być wolny od metali ciężkich, a cała powłoka odporna na ślinę, czyli nie może schodzić, gdy dziecko zabawkę oblizuje. Dlatego sam dopisek „na bazie wody” to za mało. Szukaj jeszcze potwierdzenia, że wykończenie spełnia normę EN 71 (o tym niżej) i nadaje się do kontaktu z ustami.

Oleje i woski, czyli wykończenie, które wnika w drewno

Druga szkoła to oleje i woski. Zamiast tworzyć warstwę na wierzchu, wnikają w drewno i zostawiają je naturalne w dotyku. Najczęściej spotkasz olej lniany, czasem olej tungowy, oraz woski: pszczeli i carnauba. To rozwiązanie typowe dla zabawek w duchu Montessori i Waldorf, gdzie chodzi o to, żeby dziecko czuło słoje i ciepło drewna, a nie gładki plastikowy połysk.

Olej ma jednak haczyk, o którym warto wiedzieć. Olej lniany utwardza się powoli, przez utlenianie, i musi w pełni związać, zanim zabawka trafi do dziecka. Świeżo naoliwiona rzecz, która jeszcze pachnie i lekko brudzi, nie jest gotowa. Druga sprawa to czystość samego oleju: niektóre handlowe oleje do drewna mają dodatki przyspieszające schnięcie, które do zabawek się nie nadają. Dobry producent stosuje oleje spożywcze albo wyraźnie przeznaczone do zabawek i tak je opisuje.

Lakiery, czyli kiedy połysk jest ok, a kiedy to sygnał

Lakier to przezroczysta powłoka, która ma chronić drewno i często dodaje mu połysku. Sam w sobie nie jest zły. Są lakiery na bazie wody, certyfikowane do zabawek, które tworzą twardą, odporną na ślinę warstwę. Problem zaczyna się przy lakierach rozpuszczalnikowych z taniej produkcji: mocno pachną, długo odparowują i nie zawsze wiadomo, co dokładnie zawierają.

Z lakierem wiąże się też pułapka wzrokowa. Gruba, lśniąca, idealnie równa powłoka na bardzo tanim produkcie ma ukryć kiepskie drewno pod spodem: sęki, sklejkę z byle czego, surowo obrobione krawędzie. Ładny połysk bywa wtedy nie zaletą, tylko makijażem. Jeśli zabawka jest podejrzanie tania, a mimo to lśni jak lakierowany mebel, to powód, żeby przyjrzeć się jej bliżej, a nie żeby się zachwycić.

„Ślino-odporne” i norma EN 71-3 bez ściemy

Te dwa hasła słyszysz najczęściej i właśnie one realnie chronią dziecko. „Odporne na ślinę i pot” znaczy, że barwnik nie schodzi, gdy dziecko bierze zabawkę do buzi albo trzyma ją w spoconej dłoni. Dla zabawek przeznaczonych dla dzieci poniżej trzech lat to wymóg, nie ozdoba, bo te dzieci wkładają do ust wszystko. Jeśli farba barwi ślinę albo zostaje na palcach, wykończenia nie zrobiono jak należy.

EN 71-3 to z kolei część normy bezpieczeństwa zabawek, która zajmuje się migracją pierwiastków. Mówiąc po ludzku: bada, ile szkodliwych metali (jak ołów, kadm, rtęć, arsen czy chrom) może uwolnić się z materiału zabawki, gdyby dziecko ją possało albo połknęło drobinę. Norma ustala dopuszczalne granice, a najostrzejsze są dla materiałów, które dziecko może wziąć do ust. To dlatego dobre farby do zabawek deklarują zgodność właśnie z tą częścią normy. Cała ta układanka spina się znakiem CE i powołaniem na EN 71, które tłumaczymy w osobnym tekście o tym, jak czytać oznaczenia.

Jak rozpoznać dobre wykończenie w sklepie i w domu

Nie musisz znać chemii, żeby wstępnie ocenić zabawkę. Wystarczy kilka prostych odruchów, które łączą to, co widać, czujesz i wyczytasz z opisu.

• Powąchaj. Drewno z dobrym wykończeniem pachnie delikatnie drewnem albo woskiem. Ostry chemiczny zapach, który nie schodzi po wywietrzeniu, to sygnał ostrzegawczy. Więcej w tekście o zapachu nowej zabawki.
• Potrzyj kolor. Przejedź zwilżoną chusteczką albo palcem po pomalowanym miejscu. Jeśli barwa schodzi lub brudzi, wykończenie nie jest ślino-odporne.
• Sprawdź krawędzie i spody. Dobre zabawki są wykończone wszędzie, też tam, gdzie nie widać. Surowe, szorstkie spody i drzazgi to znak pośpiechu.
• Czytaj, czym pomalowano. Solidny producent pisze wprost: farby wodne, olej lniany, wosk pszczeli, zgodność z EN 71. Brak słowa o wykończeniu to brak informacji, którą warto mieć.
• Patrz na cenę z rozsądkiem. Lite, dobrze pomalowane drewno kosztuje. Bardzo tania, a przy tym lśniąca zabawka każe zadać pytanie, na czym oszczędzono.

Jeśli chcesz wejść głębiej w sam materiał pod farbą, zajrzyj do tekstu o różnicach między drewnem bukowym a sosnowym oraz do porównania drewna i plastiku. Rodzaj drewna i sposób jego wykończenia to dwie strony tej samej decyzji.

Czego unikać

Najwięcej kłopotów sprawiają zabawki, przy których nie wiadomo, czym je pomalowano. To zwykle najtańsze produkty z niejasnego źródła, gdzie kolor jest mocny, lakier gruby, a o składzie ani słowa. Przy takich rzeczach ryzyko, że farba schodzi albo zawiera metale ciężkie, jest realne, zwłaszcza jeśli zabawka ma trafić do dziecka, które wszystko bierze do ust. Jak rozbierać taką tandetę na czynniki pierwsze, pokazujemy w poradnikach o tym, jak rozpoznać tandetę i o substancjach w tanich zabawkach.

Praktyczna zasada na koniec: im młodsze dziecko i im częściej zabawka ląduje w buzi, tym ostrożniej dobieraj wykończenie. Przy gryzakach i pierwszych drewnianych klockach wybieraj producentów, którzy jawnie deklarują farby wodne lub olej spożywczy i zgodność z normą. To, jak podchodzimy do bezpieczeństwa w naszym katalogu, opisaliśmy na stronie o bezpieczeństwie.